Blog van VvEd (bestuurs)lid Marcel: ‘Wachtlijsten, wachttijden, GGZ en ervaringsdeskundigen’

/Bericht van een #VvEd lid /Blog van VvEd (bestuurs)lid Marcel: ‘Wachtlijsten, wachttijden, GGZ en ervaringsdeskundigen’

Blog van VvEd (bestuurs)lid Marcel: ‘Wachtlijsten, wachttijden, GGZ en ervaringsdeskundigen’

“Input gevraagd! Graag hoor ik jullie mening over het inzetten van ervaringsdeskundigen om de wachtlijsten in de GGZ te verkorten en/of de wachttijd te verlichten. Het gaat me daarbij om deze invalshoek: Is het überhaupt wel een goed idee om ervaringsdeskundigen daarvoor in te zetten? Wat betekent dat voor de mensen op de wachtlijst, voor de ervaringsdeskundigen zelf en voor de GGZ? Waarom zouden ervaringsdeskundigen vooral niét ingezet moeten worden?”

Deze oproep deed ik twee weken geleden op LinkedIn en de Facebookpagina van de Vereniging van Ervaringsdeskundigen. De reacties stroomden binnen. Er zijn genoeg redenen waarom ervaringsdeskundigen dat vooral niet zouden moeten doen. Niet iedere organisatie heeft een visie op ervaringsdeskundigheid, een functieomschrijving, ondersteuning en intervisie geregeld en wie haalt er nou een zelfverklaard cultuurveranderaar in huis?

Wanneer is iemand ervaringsdeskundig, moet diegene wel of niet opgeleid zijn of voldoen aan door systeempartijen geformuleerde kwaliteitscriteria? Zijn de verwachtingen niet te hoog, worden cliënten wel geïnformeerd over de mogelijkheden, is de rol duidelijk? Weerstand van collega’s, wie ben je en wat kom je doen, waarom is jouw luisterend oor anders dan de mijne? Sommige ervaringsdeskundigen hebben te weinig afstand tot de eigen pijn, de uitval is hoog en de kans op terugval groot. Anderen stellen hun eigen ervaring centraal, stellen zich op als de alwetende, de dominee of als luis in een pels die ze nog niet hebben doorgrond. Tot slot is voor cliënten, patiënten of burgers  de rol van de ervaringsdeskundige onduidelijk, heeft men geen zin in een ervaringsdeskundige of de ervaringsdeskundige is een spiegel waar iemand helemaal niet in wil kijken. Boevink en Van Eerden (2019) waarschuwen dat ervaringsdeskundigen niet dienen te worden ingezet als goedkope arbeidskrachten om de personeelstekorten in de GGZ op te lossen. “Door ervaringsdeskundigen in te zetten tijdens de wachttijd wordt een falend systeem in stand gehouden.”, zegt ervaringsdeskundige Heleen Wadman.

Dat er wachtlijsten zijn in de GGZ weet iedereen. Dat ervaringsdeskundigen in het Bestuurlijke Hoofdlijnenakkoord voor de GGZ worden genoemd als beroepsgroep die kan bijdragen aan het verkorten van de wachtlijst, weet misschien niet iedereen. Hoe het is om op de wachtlijst te staan, om te moeten wachten op behandeling of therapie weten de meeste ervaringsdeskundigen wel.

Ik vond de wachtlijstproblematiek in combinatie met ervaringsdeskundigheid een interessant, relevant en urgent thema om mijn masteropleiding social work mee af te ronden. De directie van GGZ Drenthe, mijn werkgever, deelde dat gevoel en formuleerde de opdracht voor een ‘Drentse wachtlijstaanpak met inzet van ervaringsdeskundigen’. Een brede opdracht met als resultaat een brede verzameling van ontwerpideeën. Ervaringsdeskundigen kunnen immers mensen voorlichten en een preventieve werking hebben, spreekuur houden bij de huisarts, leading zijn in een herstelondersteunende intake (zoals bij GGZ Noord Holland Noord) of betrokken zijn bij nazorg. Telefonische hulplijnen, herstelwerkplaatsen, online ondersteuning of zelfhulpgroepen zijn in principe beschikbaar, waar iemand zich ook bevindt in het aanmeldproces.

In de praatplaat bovenaan deze blog zijn de ideeën en belangrijkste bevindingen gevisualiseerd.

Het moge duidelijk zijn dat ik het een uitermate goed idee vind om ervaringsdeskundigen in te zetten tijdens de wachttijd. De voordelen lijken duidelijk: Ervaringsdeskundige inzet vóór, tijdens en ná een opname of behandeling bij de GGZ  kan leiden tot wachtlijstverkorting. Bijvoorbeeld omdat mensen afzien van behandeling, voldoende hebben aan een zelfhulpgroep of de doorstroom versnelt doordat mensen beter voorbereid starten met de behandeling. Ervaringsdeskundigen hebben positieve effecten op onder meer hoop, empowerment, persoonlijk herstel, angst, stress en depressieklachten, waardoor de wachttijd kan worden verzacht. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de meeste experimenten met ervaringsdeskundige inzet tijdens de wachttijd nog te kort zijn om te kunnen spreken van structurele effecten.

De opdrachtgever koos voor het ontwerp om ervaringsdeskundigen te positioneren bij de huisarts. Het achterliggende idee is dat daarmee mogelijk kan worden voorkomen dat mensen überhaupt op de wachtlijsten van GGZ Drenthe belanden.

Dit sluit aan bij een ontwikkeling in Nieuw Zeeland waar de overheid twee ervaringsdeskundigen per 10.000 inwoners wil. Die ervaringsdeskundigen houden spreekuur in huisartsenpraktijken en fungeren als peer/cultural health coach. Het doel is om het zelfmanagement van mensen te bevorderen, hen te ondersteunen bij praktische zaken en psychische of verslavingsproblematiek, de stap naar zorg te vergemakkelijken en wachtlijsten te verkorten.

In de loop van het onderzoek hebben andere initiatieven gestalte gekregen; collega-ervaringsdeskundigen zijn bezig met (het opzetten van) wachttijdbegeleidingsgroepen, een wandelgroep, er is een brief gestuurd naar mensen op de wachtlijst om hun wensen voor ervaringsdeskundige inzet te inventariseren en er wordt een haalbaarheidsonderzoek naar een herstelwerkplaats gedaan.

Mooie resultaten dus!

Het is niet de bedoeling om in deze blog het complete thesisrapport te herhalen, wie interesse heeft kan mij een bericht sturen. Tot slot deel ik graag nog enkele bevindingen.

Eén van de bevindingen is dat aan de ene kant te veel mensen een beroep doen op de GGZ met ‘lichte problematiek’. Aan de andere kant heeft de GGZ zich allerlei (levens-) problematiek toegeëigend waarvan het de vraag is of deze thuishoren bij professionele hulpverleners. Ik ben van mening dat ervaringsdeskundigen als een schakel tussen sociaal domein en burger en GGZ en patiënt er voor kunnen zorgen dat mensen minder snel een beroep doen op zorg en de GGZ zich richt op waar het voor was bedoeld: specialistische psychische zorg. Ervaringsdeskundigen inzetten tijdens de wachttijd is mogelijk een manier om dat te bereiken.

De impact van Corona is onduidelijk. Nadat de wachtlijsten terugliepen doordat er geen doorverwijzingen waren vanuit de huisartsen, worden de wachtlijsten nu weer langer doordat enerzijds mensen zich weer melden en anderzijds intakes niet worden uitgevoerd vanwege een tekort aan personeel. Het aantal mensen in crisis stijgt eveneens. De verwachting is dat eenzaamheid, faillissementen, werkeloosheid, schulden, rouw en verlies op de langere termijn zullen zorgen voor nog langere wachtlijsten.

Eén ding is me deze opleidingsjaren duidelijk geworden: In een alsmaar complexer wordende samenleving lijken we de elementaire zaken steeds meer uit het oog te verliezen. De betekenis van basaal contact maken, aansluiten, luisteren, er voor iemand zijn en de ander ondersteunen is in deze thesis duidelijk geworden. Laten we dat dan ook gewoon doen!

Marcel Niezen, Groningen 29 augustus 2020

Ervaringswerker GGZ Drenthe, docent Hanzehogeschool en aspirant bestuurslid VVED